پروژه عکاسی چیست و چگونه یک پروژه شخصی را شروع کنیم؟

خیلی وقت‌ها عکاسی را با «عکس خوب گرفتن» شروع می‌کنیم. یک روز خیابان، یک روز پرتره، یک روز معماری و روز دیگر هر چیزی که جلوی چشممان جالب باشد. این مرحله برای شناخت دوربین و پیدا کردن سلیقه شخصی لازم است، اما اگر بخواهیم عکاسی‌مان از مجموعه‌ای از تک‌عکس‌ها عبور کند و به یک روایت منسجم برسد، کم‌کم پای چیزی به نام «پروژه عکاسی» وسط می‌آید.

پروژه عکاسی یعنی چند عکس که کنار هم قرار گرفته‌اند؟ نه دقیقاً. ممکن است ده‌ها عکس از یک موضوع داشته باشیم اما هنوز پروژه‌ای شکل نگرفته باشد. پروژه زمانی معنا پیدا می‌کند که بین عکس‌ها یک ایده، پرسش، نگاه یا مسیر مشترک وجود داشته باشد.

در این مقاله می‌خواهیم ببینیم پروژه عکاسی چیست، از کجا شروع می‌شود، چگونه موضوعش را پیدا کنیم، چطور در طول کار گم نشویم و در نهایت چگونه از میان تعداد زیادی عکس، یک مجموعه منسجم بسازیم.

پروژه عکاسی دقیقاً چیست؟

پروژه عکاسی یک مجموعه هدفمند از عکس‌هاست که حول یک موضوع، پرسش، مکان، آدم، اتفاق یا مفهوم مشخص شکل می‌گیرد.

ممکن است پروژه درباره یک محله باشد، درباره آدم‌هایی که شب کار می‌کنند، درباره پنجره‌های یک ساختمان، درباره یک مسیر روزانه یا حتی درباره یک تجربه شخصی.

نکته مهم این است که عکس‌ها با هم ارتباط داشته باشند.

فرض کنید طی یک سال از خیابان‌های تهران عکاسی کرده‌اید. اگر فقط عکس‌هایی را که دوست دارید کنار هم قرار دهید، احتمالاً یک مجموعه از عکس‌های خیابانی دارید. اما اگر تصمیم بگیرید فقط رابطه آدم‌ها با ویترین مغازه‌ها را دنبال کنید، حالا موضوع مشخص‌تر شده و پروژه دارد شکل می‌گیرد.

پروژه به شما کمک می‌کند بدانید دنبال چه هستید و چرا عکاسی می‌کنید.

چرا پروژه شخصی برای رشد عکاس مهم است؟

وقتی بدون پروژه عکاسی می‌کنیم، معمولاً بیشتر به اتفاق‌های لحظه‌ای وابسته هستیم. چشممان دنبال یک صحنه جذاب می‌گردد و اگر آن را پیدا کنیم، عکس می‌گیریم.

اما پروژه باعث می‌شود نگاه عمیق‌تری پیدا کنیم.

وقتی چند هفته یا چند ماه روی یک موضوع کار می‌کنید، کم‌کم چیزهایی را می‌بینید که در روز اول متوجهشان نمی‌شدید. الگوها تکرار می‌شوند، آدم‌ها برایتان آشناتر می‌شوند، رفتار محیط را بهتر می‌شناسید و حتی نوع کادربندی‌تان تغییر می‌کند.

پروژه عکاسی یک تمرین جدی برای «دیدن» است.

در عکاسی خیابانی هم همین اتفاق می‌افتد. ممکن است در یک جلسه صد عکس بگیرید و فقط یک فریم خوب داشته باشید. اما اگر روی یک پروژه مشخص کار کنید، حتی عکس‌هایی که به‌تنهایی شاهکار نیستند می‌توانند در کنار بقیه عکس‌ها نقش مهمی در روایت مجموعه داشته باشند.

پروژه باید بزرگ باشد؟

نه.

یکی از اشتباه‌های رایج این است که برای شروع سراغ موضوع‌های بسیار بزرگ می‌رویم.

مثلاً:

«می‌خواهم درباره تهران عکاسی کنم.»

تهران موضوع بسیار بزرگی است. از کجا باید شروع کنیم؟ آدم‌ها؟ معماری؟ حمل‌ونقل؟ شب؟ بازار؟ حاشیه شهر؟ زندگی روزمره؟

هرچه موضوع را دقیق‌تر کنید، کار قابل‌کنترل‌تر می‌شود.

مثلاً:

«زندگی در ایستگاه‌های اتوبوس یک منطقه»

یا:

«آدم‌هایی که صبح زود مغازه‌های بازار را باز می‌کنند»

یا حتی:

«پانزده دقیقه‌ای که هر روز از پنجره خانه می‌بینم»

موضوع کوچک می‌تواند به پروژه بسیار قوی‌تری تبدیل شود.

از کجا موضوع پروژه عکاسی پیدا کنیم؟

بهترین موضوع‌ها معمولاً نزدیک‌تر از چیزی هستند که فکر می‌کنیم.

لازم نیست برای ساخت پروژه به شهر دیگری سفر کنید یا دنبال اتفاق عجیب بگردید. اول به زندگی روزمره خودتان نگاه کنید.

چه چیزی را هر روز می‌بینید؟

چه موضوعی مدت‌هاست توجهتان را جلب کرده؟

کدام مکان را بهتر از دیگران می‌شناسید؟

چه چیزی برایتان سؤال ایجاد می‌کند؟

گاهی یک پروژه خوب از یک سؤال ساده شروع می‌شود.

مثلاً:

چرا این خیابان شب‌ها کاملاً با روز فرق می‌کند؟

آدم‌ها در مترو وقتی منتظرند چه رفتاری دارند؟

فضاهای عمومی شهر چطور توسط سالمندان استفاده می‌شوند؟

یک بازار قبل از آمدن مشتری‌ها چه شکلی است؟

این سؤال‌ها جهت عکاسی را مشخص می‌کنند.

موضوع خوب پروژه چه ویژگی‌ای دارد؟

موضوعی برای پروژه مناسب است که بتوانید به آن دسترسی داشته باشید.

اگر موضوعی انتخاب کنید که فقط یک بار امکان عکاسی از آن را دارید، ادامه دادن کار سخت می‌شود.

دسترسی یکی از مهم‌ترین بخش‌های پروژه مستند است.

مثلاً اگر بخواهید درباره یک نانوایی محلی کار کنید و صاحب آنجا اجازه دهد چندین بار برگردید، شانس ساخت مجموعه منسجم بسیار بیشتر از زمانی است که فقط یک بار چند دقیقه وارد محیط می‌شوید.

موضوع خوب همچنین باید برای خود شما جذاب باشد.

ممکن است یک موضوع از نظر دیگران فوق‌العاده باشد اما شما بعد از دو جلسه حوصله‌تان سر برود. پروژه‌ای که قرار است چند هفته یا چند ماه ادامه پیدا کند باید چیزی در خودش داشته باشد که شما را دوباره به محل برگرداند.

قبل از شروع، یک جمله بنویسید

قبل از عکاسی، سعی کنید پروژه را در یک یا دو جمله توضیح دهید.

نه برای انتشار.

برای خودتان.

مثلاً:

«می‌خواهم زندگی روزمره آدم‌هایی را ثبت کنم که زیر پل‌های شهری برای امرار معاش کار می‌کنند.»

یا:

«این پروژه درباره فاصله میان فضای خصوصی و عمومی در پنجره‌های آپارتمان‌های تهران است.»

اگر نتوانید پروژه را برای خودتان ساده توضیح دهید، احتمالاً هنوز موضوع بیش از حد گسترده است.

این جمله در طول کار نقش قطب‌نما را دارد.

هر وقت احساس کردید عکس‌ها پراکنده شده‌اند، دوباره به همان جمله برگردید.

تحقیق قبل از عکاسی

پروژه مستند فقط با دوربین شروع نمی‌شود.

قبل از رفتن به محل کمی تحقیق کنید.

اگر درباره یک محله کار می‌کنید، تاریخچه آن را بخوانید. اگر درباره یک گروه اجتماعی عکاسی می‌کنید، تا جایی که می‌توانید شرایط آن‌ها را بشناسید. اگر پروژه درباره یک حرفه است، درباره روند کار، اصطلاحات و ساعات فعالیت آن تحقیق کنید.

این اطلاعات لزوماً قرار نیست داخل عکس دیده شوند، اما روی تصمیم‌های شما تأثیر می‌گذارند.

مثلاً اگر بدانید بازار موردنظر شما ساعت پنج صبح شروع به فعالیت می‌کند، ممکن است متوجه شوید بهترین زمان پروژه اصلاً ظهر نیست.

تحقیق کمک می‌کند سؤال‌های بهتری داشته باشید.

برای پروژه محدودیت تعریف کنید

محدودیت همیشه بد نیست.

گاهی دقیقاً چیزی است که پروژه را منسجم می‌کند.

می‌توانید برای خودتان محدودیت زمانی تعیین کنید:

فقط ساعت ۷ تا ۸ صبح.

یا محدودیت مکانی:

فقط یک خیابان.

یا محدودیت بصری:

همه عکس‌ها با یک فاصله کانونی مشخص.

یا محدودیت موضوعی:

فقط تعامل آدم‌ها با فضای شهری.

این محدودیت‌ها باعث می‌شوند تصمیم‌گیری ساده‌تر شود.

به‌جای اینکه در هر جلسه هزار احتمال داشته باشید، می‌دانید در چه محدوده‌ای باید جست‌وجو کنید.

تجهیزات پروژه را ساده نگه دارید

برای یک پروژه عکاسی لازم نیست هر بار تمام تجهیزاتتان را همراه ببرید.

اگر پروژه خیابانی است، گاهی یک دوربین و یک لنز کافی است.

وقتی تجهیزات محدود باشند، ذهن کمتر درگیر انتخاب می‌شود.

به‌جای اینکه مدام بین لنزها جابه‌جا شوید، بیشتر روی صحنه تمرکز می‌کنید.

البته نوع پروژه تعیین می‌کند چه تجهیزاتی نیاز دارید. برای پروژه‌ای که از فاصله زیاد عکاسی می‌کنید ممکن است لنز تله مناسب‌تر باشد. برای محیط بسته شاید لنز واید یا استاندارد کاربرد بیشتری داشته باشد.

مهم این است که انتخاب تجهیزات تابع پروژه باشد، نه برعکس.

در هر جلسه فقط دنبال «عکس نهایی» نباشید

این موضوع خیلی مهم است.

گاهی عکاس از جلسه اول انتظار دارد عکس‌های نهایی پروژه را بگیرد.

اما پروژه معمولاً به زمان نیاز دارد.

جلسه اول ممکن است فقط برای شناخت محیط باشد.

در جلسه دوم متوجه مسیر حرکت آدم‌ها شوید.

جلسه سوم نور مناسب را پیدا کنید.

و شاید در جلسه پنجم تازه اولین عکس جدی مجموعه گرفته شود.

حتی عکس‌های ضعیف هم اطلاعات می‌دهند.

آن‌ها نشان می‌دهند چه چیزی جواب نمی‌دهد.

به همین دلیل بهتر است بعد از هر جلسه عکس‌ها را بررسی کنید، اما خیلی زود درباره کل پروژه قضاوت نکنید.

بعد از هر جلسه یادداشت بردارید

در کنار عکس‌ها چند خط یادداشت کنید.

چه چیزی امروز خوب بود؟

چه چیزی کم بود؟

کدام صحنه را نتوانستید ثبت کنید؟

چه ساعتی نور بهتر بود؟

کدام آدم یا مکان ارزش برگشتن دارد؟

این یادداشت‌های کوتاه بعد از چند جلسه بسیار ارزشمند می‌شوند.

ممکن است متوجه شوید تقریباً همه عکس‌های خوب شما در یک ساعت خاص گرفته شده‌اند یا همیشه یک نوع تصویر در مجموعه کم است.

پروژه فقط آرشیو عکس نیست؛ یک روند یادگیری است.

انتخاب عکس با انتخاب تک‌عکس فرق دارد

یکی از سخت‌ترین مراحل پروژه، انتخاب نهایی است.

در این مرحله نباید فقط بهترین عکس‌ها را انتخاب کنید.

باید بهترین «مجموعه» را بسازید.

ممکن است یک عکس به‌تنهایی بسیار قوی باشد اما در مجموعه هیچ نقشی نداشته باشد. برعکس، ممکن است یک عکس ساده برای ایجاد ارتباط بین دو تصویر دیگر ضروری باشد.

هنگام انتخاب از خودتان بپرسید:

این عکس چه اطلاعات تازه‌ای اضافه می‌کند؟

آیا مشابه آن را قبلاً در مجموعه دارم؟

اگر این عکس را حذف کنم چیزی از روایت کم می‌شود؟

آیا ریتم مجموعه با این تصویر بهتر می‌شود؟

گاهی حذف یک عکس عالی باعث می‌شود مجموعه قوی‌تر شود.

تعداد عکس‌های پروژه چقدر باشد؟

عدد ثابتی وجود ندارد.

یک پروژه ممکن است با ۸ عکس کامل شود و پروژه دیگری به ۳۰ عکس نیاز داشته باشد.

برای شروع، می‌توانید ابتدا ۳۰ تا ۴۰ عکس منتخب داشته باشید.

بعد آن‌ها را به ۲۰ عکس برسانید.

سپس دوباره بررسی کنید.

شاید در نهایت ۱۲ یا ۱۵ عکس کافی باشد.

هدف رسیدن به کمترین تعداد ممکن نیست. هدف این است که هیچ عکس اضافه‌ای در مجموعه باقی نماند.

ترتیب عکس‌ها مهم است

وقتی عکس‌های نهایی را انتخاب کردید، تازه وارد مرحله دیگری می‌شوید: Sequence یا توالی تصاویر.

اولین عکس چه باشد؟

کدام تصویر بیننده را وارد داستان کند؟

کجا نیاز به یک تصویر آرام‌تر داریم؟

آیا دو عکس شبیه پشت سر هم قرار گرفته‌اند؟

آخرین عکس چه حسی ایجاد کند؟

ترتیب می‌تواند برداشت مخاطب از یک مجموعه را کاملاً تغییر دهد.

می‌توانید عکس‌ها را چاپ کوچک کنید و روی میز یا دیوار بچینید. جابه‌جایی نسخه چاپی خیلی وقت‌ها بهتر از نگاه کردن به Thumbnailهای مانیتور جواب می‌دهد.

پروژه چه زمانی تمام می‌شود؟

این سؤال پاسخ آسانی ندارد.

بعضی پروژه‌ها تاریخ پایان مشخص دارند.

مثلاً پروژه‌ای که قرار است سه ماه ادامه داشته باشد.

بعضی دیگر زمانی تمام می‌شوند که عکاس احساس کند پاسخ کافی برای سؤال اولیه دارد.

یک نشانه خوب این است که در جلسات جدید دائماً عکس‌هایی شبیه عکس‌های قبلی می‌گیرید و اطلاعات تازه‌ای وارد مجموعه نمی‌شود.

آن‌جا احتمالاً زمان توقف، انتخاب و تدوین رسیده است.

البته پایان پروژه به معنی پایان موضوع نیست. ممکن است بعداً دوباره به آن برگردید و مجموعه را توسعه دهید.

استیتمنت پروژه را چه زمانی بنویسیم؟

نوشتن یک متن کوتاه در ابتدای کار کمک می‌کند جهت پروژه مشخص شود، اما استیتمنت نهایی بهتر است بعد از شکل گرفتن مجموعه نوشته شود.

چون پروژه ممکن است در طول مسیر تغییر کند.

گاهی با یک ایده شروع می‌کنیم اما بعد از چند جلسه می‌فهمیم بخش دیگری از موضوع برایمان مهم‌تر است.

استیتمنت نهایی باید درباره همان چیزی باشد که واقعاً در عکس‌ها وجود دارد، نه چیزی که روز اول قصد داشتیم بسازیم.

متن خوب قرار نیست عکس‌ها را توضیح دهد. باید زمینه لازم برای ورود به مجموعه را فراهم کند.

چند ایده ساده برای شروع پروژه عکاسی

اگر می‌خواهید همین هفته یک پروژه شروع کنید، لازم نیست دنبال موضوع پیچیده باشید.

می‌توانید از این ایده‌ها شروع کنید:

• یک خیابان در ساعت مشخص
• مسیر خانه تا محل کار
• مغازه‌های قدیمی یک محله
• آدم‌هایی که صبح زود کار می‌کنند
• پنجره‌های یک ساختمان یا محله
• یک ایستگاه مترو در ساعات مختلف
• فروشندگان یک بازار
• نشانه‌های فرسودگی در فضای شهری
• زندگی شبانه یک خیابان
• یک پارک و آدم‌هایی که هر روز به آن برمی‌گردند
• دست‌های آدم‌ها هنگام کار
• صندلی‌های خالی در فضاهای عمومی

موضوع ساده اگر با استمرار و نگاه دقیق دنبال شود، می‌تواند به مجموعه‌ای جدی تبدیل شود.

تمرین عملی برای شروع

برای اولین پروژه، یک موضوع انتخاب کنید که حداکثر در ۳۰ دقیقه به آن دسترسی داشته باشید.

برای خودتان چهار جلسه عکاسی تعیین کنید.

در هر جلسه حداقل ۳۰ تا ۵۰ فریم بگیرید، اما قرار نیست همه آن‌ها خوب باشند.

بعد از هر جلسه ۵ تا ۱۰ عکس انتخاب کنید.

پس از جلسه چهارم همه انتخاب‌ها را کنار هم بگذارید و سعی کنید یک مجموعه ۱۰ تا ۱۵ عکسی بسازید.

آن‌جا سؤال اصلی شروع می‌شود:

آیا این عکس‌ها کنار هم درباره یک چیز حرف می‌زنند؟

اگر پاسخ هنوز روشن نیست، شکست نخورده‌اید.

اتفاقاً پروژه تازه از همین نقطه جدی می‌شود.

دوباره به محل برگردید و این بار دقیقاً بدانید چه چیزی در مجموعه کم است.

عکاسی پروژه‌ای بیشتر از آنکه به گرفتن تعداد زیادی عکس وابسته باشد، به برگشتن، دیدن دوباره، حذف کردن و دقیق‌تر شدن وابسته است.

و شاید مهم‌ترین اتفاقی که در طول یک پروژه می‌افتد این باشد که در پایان، فقط عکس‌های بیشتری ندارید؛ نگاهتان هم نسبت به روز اول تغییر کرده است.

مطالب مرتبط

• مسیر یادگیری عکاسی از صفر
• عکاسی خیابانی
• شناخت سبک عکاسی
• ترکیب‌بندی در عکاسی
• دوره آموزش عکاسی

پرسش‌های متداول

پروژه عکاسی چیست؟

پروژه عکاسی مجموعه‌ای هدفمند از عکس‌هاست که حول یک موضوع، پرسش، مکان، گروه انسانی یا مفهوم مشخص شکل می‌گیرد و عکس‌ها در کنار هم یک روایت یا نگاه منسجم ایجاد می‌کنند.

برای شروع پروژه عکاسی چه موضوعی انتخاب کنیم؟

بهتر است موضوعی را انتخاب کنید که به آن دسترسی مداوم دارید، برای خودتان جذاب است و بتوانید آن را در یک یا دو جمله توضیح دهید. موضوع‌های کوچک و مشخص معمولاً برای شروع مناسب‌تر از موضوع‌های بسیار گسترده هستند.

یک پروژه عکاسی چند عکس باید داشته باشد؟

عدد ثابتی وجود ندارد. بعضی پروژه‌ها با ۸ تا ۱۲ عکس کامل می‌شوند و بعضی به تعداد بیشتری نیاز دارند. مهم این است که هر عکس نقش مشخصی در مجموعه داشته باشد و تصویر اضافه باقی نماند.

پروژه عکاسی چقدر باید طول بکشد؟

مدت پروژه به موضوع و دسترسی عکاس بستگی دارد. ممکن است یک پروژه چند هفته و پروژه دیگری چند سال ادامه داشته باشد. مهم‌تر از زمان، رسیدن به مجموعه‌ای است که پاسخ کافی به ایده یا پرسش اولیه بدهد.

استیتمنت پروژه را قبل از عکاسی بنویسیم یا بعد از آن؟

در ابتدای کار نوشتن یک توضیح کوتاه برای مشخص کردن جهت پروژه مفید است، اما استیتمنت نهایی بهتر است بعد از شکل گرفتن مجموعه نوشته شود تا دقیقاً با چیزی که در عکس‌ها وجود دارد هماهنگ باشد.